Waarom slapen veel vrouwen ineens zo slecht in de overgang?

Opvliegers: daar denken de meeste mensen aan bij de overgang. Maar voor veel vrouwen begint deze levensfase óók met slapeloze nachten, soms terwijl ze nog menstrueren. Wat verandert er dan in het lichaam? En waarom krijgt de ene vrouw ineens slaapproblemen, terwijl de andere nergens last van heeft? “Gek genoeg weten we dat nog niet precies, terwijl slapeloosheid in deze levensfase het leven volledig op zijn kop kan zetten, thuis én op het werk”, zegt
slaaponderzoeker Francesca van Baarzel.

Francesca van Baarzel (Amsterdam UMC / Nederlands Herseninstituut / OLVG) is psycholoog en doet promotieonderzoek* naar slaap tijdens de perimenopauze. Wat helpt vrouwen die juist dan slaapproblemen krijgen: hormoontherapie, cognitieve gedragstherapie of een combinatie van beide? Dat onderzoekt ze in de studie Slapend door de Menopauze*, onderdeel van het landelijke MenoPause Consortium. Meer daarover lees je in het artikel Onderzoek: welke behandeling werkt het best voor slaapproblemen in de overgang?

Hieronder legt Francesca eerst uit wat we wél en nog niet weten over slaap tijdens de perimenopauze.

1. Hoeveel vrouwen slapen slecht in de overgang?

“Eerst even een definitiekwestie. Met de overgang bedoelen we de hele periode waarin vrouwen van vruchtbaar naar onvruchtbaar gaan. De menopauze is eigenlijk maar één moment: de laatste menstruatie. Pas als een vrouw een jaar niet meer heeft gemenstrueerd, kun je achteraf vaststellen wanneer dat moment plaatsvond. De periode voorafgaand aan die laatste menstruatie noemen we de perimenopauze, daar gaat mijn onderzoek over. Daarna zijn vrouwen postmenopauzaal.

De overgang, de levensfase waarin allerlei klachten kunnen optreden, duurt gemiddeld zeven en een half tot tien jaar, soms nog langer. Ongeveer de helft van de vrouwen krijgt dan te maken met slaapproblemen. Zo’n tachtig procent heeft last van opvliegers en nachtzweten, klachten die de slaap kunnen verstoren.

Wat we vooral zien, is dat slaapproblemen al aan het begin van de overgang kunnen ontstaan. Vrouwen die altijd goed sliepen, kunnen tijdens de perimenopauze ineens last krijgen van slapeloosheid. Juist in die periode schommelen de geslachtshormonen oestradiol en progesteron sterk. Heeft die hormonale verandering ook invloed op het ontstaan van slapeloosheid? Wij zijn er heel nieuwsgierig naar. Vrouwen zelf denken overigens vaak niet aan de overgang als mogelijke oorzaak van slaapproblemen.

2. Waarom realiseren veel vrouwen zich niet dat hun slaapproblemen met de perimenopauze te maken kunnen hebben?

“Veel vrouwen denken bij overgangsklachten vooral aan opvliegers en een onregelmatige menstruatie. Slapeloosheid associëren ze veel minder snel met hormonale veranderingen.

Wat het extra lastig maakt, is dat de perimenopauze geen duidelijke startdatum heeft. Zeker in het begin menstrueren vrouwen vaak nog, soms zelfs nog regelmatig. Om vast te stellen of een vrouw in de perimenopauze zit, is er geen bloedtest. Een arts kijkt naar een combinatie van klachten en veranderingen in de cyclus. Daardoor realiseren vrouwen zich soms pas achteraf dat de overgang een rol kan hebben gespeeld.

Toch kan het voor vrouwen met slaapproblemen belangrijk zijn om die mogelijkheid mee te nemen. Het zou namelijk kunnen dat slapeloosheid die juist tijdens de perimenopauze ontstaat, niet precies hetzelfde is als slapeloosheid die bijvoorbeeld door stress ontstaat. En misschien vraagt die ook om een andere behandeling.”

3. Waarom slapen veel vrouwen in de perimenopauze slechter?

“Daar is niet één duidelijke oorzaak voor. Waarschijnlijk gaat het om een samenspel van hormonale, lichamelijke, psychologische en sociale factoren.

Opvliegers en nachtzweten kunnen de slaap verstoren, maar verklaren niet alles. Er zijn vrouwen die ondanks deze klachten wél goed slapen. Andersom zijn er vrouwen die slecht slapen, terwijl ze nooit last hebben van opvliegers of nachtzweten.

Daarnaast kunnen allerlei andere factoren een rol spelen, zoals werkstress, mantelzorg, voeding, middelengebruik, medicatie, veranderingen in relaties, kinderen die het huis uitgaan of ziekte in de familie. Een goede anamnese, waarbij het hele plaatje wordt bekeken, is dus belangrijk.”

4. Welk effect hebben oestradiol en progesteron op de slaap?

“Tijdens de perimenopauze schommelen de concentraties oestradiol en progesteron sterk. Uiteindelijk nemen beide hormonen af, maar niet op dezelfde manier en ook niet op hetzelfde moment.

Progesteron kan een kalmerend effect hebben en slaperigheid bevorderen. Een afbraakproduct van progesteron, allopregnanolon, werkt namelijk op GABA-receptoren die van invloed zijn op de slaap. Daarom wordt bij hormoontherapie bij voorkeur bio-identiek progesteron gegeven.

Maar ook oestradiol speelt waarschijnlijk een belangrijke rol bij de slaap. Dit hormoon heeft invloed op allerlei processen in het lichaam, waaronder de temperatuurregulatie in een klein gebied in de hersenen: de hypothalamus. Door de schommelingen in oestradiol raakt de ‘thermostaatzone’ in de hersenen verstoord. Dat kan een negatieve invloed hebben op de slaap. Met hormoontherapie, maar tegenwoordig ook met niet-hormonale medicatie zoals fezolinetant, proberen we die ‘thermostaat’ beter te reguleren via de boodschapperstof neurokinine. We zien dan niet alleen dat opvliegers en nachtzweten verminderen, maar ook dat veel vrouwen beter slapen.

Onderzoekers vermoeden dat hormoonschommelingen de slaap niet alleen indirect beïnvloeden, via opvliegers en nachtzweten, maar mogelijk ook rechtstreeks via het slaap-waak ritme. Daar is nog meer onderzoek voor nodig. Je zou bijvoorbeeld kunnen kijken naar het effect van hormoontherapie bij vrouwen die geen opvliegers of nachtzweten hebben, maar wel veel andere overgangsklachten ervaren. Daarnaast wordt steeds duidelijker dat geslachtshormonen invloed kunnen hebben op het dopaminerge en serotonerge systeem. Hoe dat precies werkt, weten onderzoekers ook nog niet. Dit is allemaal nog best speculatief, maar ik vind het heel interessant om te zien wat we daar de komende jaren over gaan leren.”

5. Zijn vrouwen in de perimenopauze gevoeliger voor slaapproblemen?

“Dat weten we nog niet precies, maar het zou goed kunnen. We weten dat stress en piekeren de slaap kunnen verstoren. Hormonale veranderingen zouden vrouwen in deze periode gevoeliger kunnen maken voor stress, terwijl ze er tegelijkertijd minder goed tegen bestand zijn.

Maar dat is niet het hele verhaal. Er zijn ook vrouwen die zeggen: ‘Ik pieker helemaal niet. Ik maak me nergens zorgen over, maar sinds ik in de overgang ben, sta ik gewoon aan. Dag en nacht. En daardoor lig ik wakker. Maar wat de oorzaak ook is: zeker is dat slaapproblemen het leven van vrouwen enorm op de kop kunnen zetten.”

6. Wat doet chronisch slaaptekort met vrouwen in de perimenopauze?

“Slecht slapen heeft invloed op veel meer dan alleen vermoeidheid overdag. Vrouwen merken vaak dat ze emotioneler reageren, sneller geïrriteerd zijn en zich minder goed kunnen concentreren. Dat heeft gevolgen voor hoe je functioneert op je werk, maar ook privé en in relaties.

Daarnaast weten we dat langdurige slaapproblemen samenhangen met allerlei gezondheidsproblemen, zoals depressie, angststoornissen en hart- en vaatziekten. Goede slaap heeft juist een beschermend effect op zowel de mentale als de lichamelijke gezondheid.

We zien vaak dat als vrouwen weer goed slapen, de rest eigenlijk ook weer beter gaat. Ze kunnen meer aan en zien alles weer wat helderder. Dat kan echt een enorm verschil maken voor de kwaliteit van leven.

In mijn onderzoek heb ik al veel vrouwen gesproken die echt wanhopig zijn en zelf al van alles hebben geprobeerd om beter te slapen. Geloof me, het lijden is enorm. En vaak ook verborgen, want praten over de overgang is nog altijd niet vanzelfsprekend.”

7. Waarom weten we eigenlijk nog zo weinig over slaap en de perimenopauze?

“Los van alle methodologische uitdagingen van dit onderzoek – waar we in het tweede artikel uitgebreider op ingaan – speelt er volgens mij ook iets anders. De overgang, maar ook menstruatie en zwangerschap, zijn lange tijd onderwerpen geweest waarbij klachten die niet levensbedreigend waren een beetje werden afgedaan met: ‘dat hoort erbij’.

Gelukkig praten steeds meer vrouwen over de overgang, met vrienden en familie, maar ook op het werk. Toch rust er nog altijd een maatschappelijk taboe op en worden overgangsklachten niet altijd serieus genomen. En dat geldt eigenlijk voor vrouwengzondheid in bredere zin.

Tegelijkertijd zie je hoe groot de behoefte aan goede zorg is. In het OLVG is bijvoorbeeld de MOPP-poli opgezet, waar gynaecologie en psychiatrie samenwerken voor vrouwen met overgangsproblematiek. Daar zijn lange wachtlijsten voor. Ook in andere ziekenhuizen ontstaan speciale poli’s. In het Amsterdam UMC is bijvoorbeeld een poli voor vrouwspecifieke gezondheid van werkenden gestart. De vraag is enorm, terwijl het aanbod nog beperkt is.

Door dit onderzoek heb ik zelf veel meer oog gekregen voor de invloed van hormonen. Ik let ook bewuster op wat er tijdens mijn eigen cyclus gebeurt. Daarnaast praat ik er thuis vaker over: hoe ging de overgang eigenlijk bij mijn moeder of mijn oma? Waren er toen ook slaapproblemen of andere klachten? Dat soort verhalen ga je vanzelf verzamelen.

We doen dit onderzoek met een grote groep onderzoekers met verschillende achtergronden. Met elkaar praten we veel over onderwerpen waar het normaal gesproken weinig over gaat. Al met al ben ik door dit onderzoek zelf een stuk feministischer geworden en daardoor een strijdster voor betere vrouwengezondheidszorg.”

* Voor het onderzoek Slapend door de Menopauze worden nog deelnemers gezocht. Het onderzoek richt zich op vrouwen tussen de 40 en 55 jaar die last hebben van slaapproblemen tijdens de perimenopauze.

Geschreven door Susanne de Joode, medisch journalist, in opdracht van de NSWO.

 

Meer informatie en aanmelden:
Slapend door de Menopauze – informatie en aanmelden

 

 

 

 

Referenties

https://www.thuisarts.nl/overgang/ik-ben-in-overgang#wat-merk-je-van-de-overgang

Kasius, K. M. Slaapstoornissen tijdens de overgang. Themanummer Menopauze, 37.

Groeneveld, J. M. P. F., Bijl, D., Smulders, M., Bartels, B. H. A. J., Vanneste, R. R. I., Kortmann, W. J. M., … & Boukes, S. F. (2009). NHG-standaard De overgang. In NHG-Standaarden 2009 (pp. 673-687). Bohn Stafleu van Loghum, Houten.

Hirose, A., Terauchi, M., Hirata, M., Matsuoka, K., Umayahara, K., Sakamoto, M., & Miyasaka, N. (2026). Effects of Micronized Progesterone in Menopausal Hormone Replacement Therapy on Sleep. Journal of Obstetrics and Gynaecology Research, 52(7), e70401.

Gombert-Labedens, M., Vesterdorf, K., Fuller, A., Maloney, S. K., & Baker, F. C. (2025). Effects of menopause on temperature regulation. Temperature, 12(2), 92-132.